جایزه آقاخان برای معماری

جایزه آقاخان برای معماری ۲۰۲۵؛ جشن پیروزی دو پروژه ایرانی در صحنه جهانی

جایزه آقاخان برای معماری در دوره ۲۰۲۳-۲۰۲۵ (اعلام برندگان در ۲ سپتامبر ۲۰۲۵) یکی از درخشان‌ترین لحظات تاریخ معماری معاصر ایران را رقم زد. در این دوره، از میان ۱۹ پروژه کوتاه‌فهرست‌شده، هفت پروژه برتر انتخاب شدند و دو پروژه از ایران یعنی مجتمع ماجرا (Majara Residence and Community Redevelopment) در جزیره هرمز توسط دفتر ZAV Architects به سرپرستی محمدرضا قدوسی و پلازای متروی جهاد (Jahad Metro Plaza) در تهران توسط استودیو KA به سرپرستی محمد خاوریان، موفق به دریافت این جایزه معتبر یک میلیون دلاری شدند.
هیئت داوران که شامل معمارانی چون یاسمین لاری، نوریا بنیتو و عمار خالد بودند، تأکید کرد که این پروژه‌ها «معماری امیدوارانه» را در دوران بحران‌های جهانی نشان می‌دهند. مراسم اهدای جایزه در بیشکک قرقیزستان برگزار شد و دو پروژه ایرانی به عنوان الگوهای معماری اجتماعی-پایدار جهان معرفی شدند.
این موفقیت نه تنها غرور ملی ایجاد کرد، بلکه نشان داد نسل جدید معماران ایران با تمرکز بر مشارکت جامعه، مصالح محلی و پاسخ به مسائل واقعی، در سطح جهانی پیشرو است.

تاریخچه و فلسفه جایزه آقاخان برای معماری

جایزه آقاخان برای معماری از سال ۱۹۷۷ توسط شاهزاده کریم آقاخان چهارم بنیان‌گذاری شد تا بهترین نمونه‌های معماری در جوامع مسلمان‌نشین را شناسایی کند. این جایزه هر سه سال یک‌بار اهدا می‌شود و برخلاف پریتزکر، به پروژه و تأثیر اجتماعی آن توجه دارد نه فقط به معمار.
تاکنون بیش از ۱۳۶ پروژه برنده شده‌اند و بیش از ۱۰,۰۰۰ پروژه بررسی شده است. در دوره ۲۰۲۵، تمرکز بر بحران اقلیمی، مهاجرت، بازسازی تاریخی و فضاهای عمومی بود. هیئت داوران نوشت: «این پروژه‌ها پیام امید می‌دهند و نشان می‌دهند معماری می‌تواند تاب‌آوری ایجاد کند». مجموع جایزه یک میلیون دلار بین برندگان تقسیم می‌شود و ایران با دو برد، رکورددار این دوره شد.
این جایزه همیشه به پروژه‌هایی توجه کرده که زندگی مردم را بهتر می‌کند؛ از مسکن اجتماعی تا احیای بافت تاریخی.

مجتمع ماجرا؛ مجمع‌الجزایری رنگارنگ از گنبدهای خاکی در هرمز

مجتمع ماجرا (Majara Residence and Community Redevelopment) بزرگ‌ترین بخش از طرح بلندمدت «حضور در هرمز» (Presence in Hormuz) است که توسط دفتر ZAV Architects از سال ۱۳۹۴ آغاز شد. این پروژه شامل حدود ۲۰۰ گنبد به‌هم‌پیوسته با مساحت تقریبی ۱۰,۳۰۰ مترمربع است که با تکنیک superadobe (کیسه‌های پر از خاک تقویت‌شده با سیمان و فولاد) ساخته شده.
رنگ‌های گنبدها مستقیماً از خاک سرخ، زرد، سفید و آبی جزیره گرفته شده و منظره‌ای سورئال ایجاد کرده که در شبکه‌های اجتماعی جهانی وایرال شد. پروژه شامل اقامتگاه توریستی، رستوران، کافه، کارگاه‌های هنری، کتابخانه، فضای عبادت، اقامتگاه هنرمندان و حتی یک مرکز نظارت انعطاف‌پذیر (Typeless) و سینمای سیار (Ozar) است.
هدف اصلی، ایجاد اقتصاد گردشگری جایگزین بدون وابستگی به سرمایه خارجی و توانمندسازی زنان و مردان محلی از طریق آموزش تکنیک ساخت و اشتغال‌زایی بود. هیئت داوران نوشت: «این پروژه مجمع‌الجزایری پرجنب‌وجوش از برنامه‌های متنوع است که به تدریج مدل گردشگری جایگزین می‌سازد».

جزئیات فنی و پایداری محیطی مجتمع ماجرا

گنبدهای مجتمع ماجرا با فرم ارگانیک و خوشه‌ای طراحی شده‌اند تا جریان باد طبیعی حفظ شود و دسترسی حیات‌وحش به دریا قطع نشود. سطح منحنی گنبدها باعث می‌شود باد از روی آن‌ها عبور کند و گردوغبار کمتری بنشیند.
سایه‌بان‌های گسترده بین گنبدها دما را تا ۱۰ درجه کاهش می‌دهد و سیستم passive cooling طبیعی ایجاد می‌کند. مصالح کاملاً محلی است و زنان جزیره در ساخت مشارکت داشتند؛ این تکنیک کم‌هزینه و مقاوم در برابر زلزله است.
پروژه بخشی از استراتژی بزرگ‌تر برای کاهش مهاجرت از جزیره و ایجاد درآمد پایدار از گردشگری مسئولانه است. ZAV Architects اعلام کرد که درآمد پروژه مستقیماً به جامعه محلی بازمی‌گردد و تاکنون بیش از ۳۰۰ شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده.

پلازای متروی جهاد؛ طاق‌های آجری که تهران را زنده کرد

پلازای متروی جهاد در تقاطع خیابان‌های ولیعصر، دکتر فاطمی و قزوینی تهران، یکی از موفق‌ترین پروژه‌های طرح «میدانگاه» شهرداری تهران است. این پروژه توسط استودیو KA به سرپرستی محمد خاوریان در هفت ماه اجرا شد و یک ورودی مترو فرسوده و آلوده را به یک گره شهری پرجنب‌وجوش تبدیل کرد.
سازه اصلی شامل طاق‌های متقاطع آجری دست‌ساز محلی است که با قالب فولادی-مش مدولار ساخته شد.
ارتفاع طاق‌ها متغیر است تا نور و هوا نفوذ کند و فضایی دلنشین ایجاد شود. پروژه دست‌فروشان را ادغام کرد و فضای نشستن، اجرا و گردهمایی فراهم کرد. هیئت داوران نوشت: «استفاده از آجر دست‌ساز محلی نه تنها ارتباط با میراث غنی معماری ایران را تقویت می‌کند، بلکه بافت گرم و لطیف آن، ایستگاه را به یک بنای شهری جدید تبدیل کرده است».
این پلازا الگویی برای ۱۰۰ ایستگاه دیگر تهران شد و نشان داد با بودجه محدود می‌توان فضاهای عمومی باکیفیت ساخت.

نوآوری‌های فنی و اجتماعی پلازای متروی جهاد

پلازای متروی جهاد با مساحت تقریبی ۱,۲۰۰ مترمربع، با استفاده از ۳۰۰,۰۰۰ آجر دست‌ساز محلی در هفت ماه ساخته شد. سیستم طاق‌های متقاطع باعث کاهش نویز ترافیک و ایجاد سایه گسترده می‌شود.
فضاهای نشستن، آب‌نما، نورپردازی و امکان اجرای برنامه‌های فرهنگی، این مکان را به یک سالن شهری تبدیل کرده. پروژه دست‌فروشان را با کیوسک‌های منظم ادغام کرد و اقتصاد محلی را تقویت کرد.
محمد خاوریان در مصاحبه گفت: «ما می‌خواستیم نشان دهیم حتی یک تقاطع شلوغ می‌تواند به قلب اجتماعی تبدیل شود». این پروژه بخشی از طرح بزرگ‌تر تبدیل ۱۰۰ ایستگاه مترو به میدانگاه است.

سایر برندگان جایزه آقاخان برای معماری ۲۰۲۵ و درس‌های آن‌ها

علاوه بر دو پروژه ایرانی، برندگان دیگر شامل Khudi Bari (خانه‌های بامبویی قابل حمل در بنگلادش توسط مارینا تبسم)، مرکز جامعه روستای West Wusutu در چین با آجرهای بازیافتی، احیای تاریخی شهر اسنا در مصر، Vision Pakistan در اسلام‌آباد با آموزش حرفه‌ای، و Wonder Cabinet در بیت‌لحم فلسطین به عنوان هاب فرهنگی بودند.
همه پروژه‌ها بر مصالح محلی، مشارکت جامعه و پاسخ به بحران‌های اقلیمی تأکید دارند و نشان می‌دهند معماری می‌تواند ابزار مقاومت و تاب‌آوری باشد.

تحلیل هیئت داوران از موفقیت پروژه‌های ایرانی

هیئت داوران جایزه آقاخان برای معماری ۲۰۲۵ تأکید کرد که مجتمع ماجرا الگویی برای گردشگری بدون وابستگی به سرمایه خارجی است و پلازای متروی جهاد نشان داد چگونه یک فضای مرده شهری زنده می‌شود.
هر دو پروژه با بودجه محدود و مشارکت جامعه ساخته شدند و نشان دادند معماری ایران معاصر همزمان زیبا، پایدار، اجتماعی و اقتصادی است. فاروخ درخشانی، مدیر جایزه، گفت: «این پروژه‌ها پیام امید در دوران تاریک می‌دهند».

واکنش جامعه معماری ایران و بازتاب جهانی

پس از اعلام برندگان، جامعه معماری ایران جشن گرفت. ZAV Architects و KA Studio پست‌های تشکر گذاشتند و هشتگ #AgaKhanAward2025 در ایران ترند شد.
معماران جوان این دو برد را «انقلاب نرم معماری ایران» نامیدند. رسانه‌های جهانی چون ArchDaily، Domus و The Guardian پروژه‌های ایرانی را «شاهکارهای اجتماعی» خواندند.

جایزه آقاخان برای معماری و آینده معماری اجتماعی ایران

برد همزمان دو پروژه در جایزه آقاخان برای معماری ۲۰۲۵ نشان داد که معماری ایران از حالت فرم‌محور به سمت تأثیر اجتماعی حرکت کرده.
مجتمع ماجرا و پلازای متروی جهاد ثابت کردند حتی در شرایط سخت می‌توان با خلاقیت، جامعه را تغییر داد. این جایزه بار دیگر یادآوری کرد معماری واقعی زندگی مردم را بهتر می‌کند.